طراحی الگوی «بودجه‌ریزی عملیاتی» مبتنی بر عملکرد در شهرداری‌ها

از تدوین شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPI) تا نظارت مالی

بودجه‌ریزی عملیاتی (Performance-Based Budgeting - PBB) به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین و کارآمدترین روش‌های مدیریت مالی عمومی، با پیوند دادن منابع مالی به دستاوردهای کمی و کیفی، رویکردی تحول‌آفرین در مدیریت شهرداری‌هاست. در نظام سنتی بودجه‌ریزی ایران، تمرکز اصلی بر روی «ورودی‌ها» (مانند تعداد پرسنل، حجم خریدها و هزینه‌های جاری) است و نه «خروجی‌ها» یا «پیامدهای» خدمات شهری. این گسست میان تخصیص منابع و عملکرد، منجر به هدررفت منابع، کاهش کیفیت خدمات و عدم پاسخگویی شفاف به شهروندان شده است. شهرداری ماهدشت، به عنوان یکی از نهادهای خدمت‌رسان مهم در سطح محلی، با چالش‌های جدی در زمینه کارایی مالی، شفافیت و مدیریت عملکرد روبرو است.

این پژوهش با هدف طراحی و ارائه یک الگوی بومی «بودجه‌ریزی عملیاتی مبتنی بر عملکرد» برای شهرداری ماهدشت تدوین شده است. روش تحقیق در این مطالعه، ترکیبی (Mixed-Method) از رویکردهای کیفی و کمی به همراه روش تحلیلی ـ توصیفی و مقایسه‌ای است.

در فاز کیفی، با استفاده از مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با مدیران ارشد شهرداری، کارشناسان برنامه و بودجه، حسابداران و نمایندگان شورای شهر، مبانی نظری و موانع پیاده‌سازی بودجه‌ریزی عملیاتی شناسایی گردید. همچنین، با بهره‌گیری از تکنیک دلفی فازی (Fuzzy Delphi)، شاخص‌های کلیدی عملکرد (KPIs) برای بخش‌های مختلف شهرداری شامل خدمات شهری، مهندسی، مالی و عمرانی استخراج و وزن‌دهی شدند.

در فاز کمی، داده‌های مالی و عملکردی شهرداری ماهدشت در بازه زمانی پنج سال اخیر (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲) تحلیل شد تا رابطه بین هزینه‌های انجام شده و شاخص‌های عملکردی سنجیده شود. همچنین، برای غنی‌سازی تحلیل، وضعیت بودجه‌ریزی ماهدشت با شهرداری‌های پیشرو در اجرای بودجه‌ریزی عملکردی از جمله اصفهان و شیراز مقایسه شد.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در حال حاضر بیش از ۷۰ درصد بودجه شهرداری ماهدشت صرف هزینه‌های جاری و ورودی‌ها می‌شود؛ در حالی که شاخص‌های خروجی مانند تعداد کیلومتر آسفالت شده، درصد رضایت شهروندان از نظافت و زمان پاسخگویی به شکایات به صورت استاندارد پایش نمی‌شوند.

الگوی طراحی شده در این پژوهش، چارچوبی یکپارچه را ارائه می‌دهد که در آن هر ردیف بودجه به یک هدف استراتژیک و یک شاخص عملکردی گره خورده است. نتایج نشان داد که پیاده‌سازی این الگو می‌تواند منجر به افزایش ۲۰ تا ۳۰ درصدی کارایی مالی، کاهش ۱۵ درصدی هزینه‌های سربار و افزایش شفافیت در گزارش‌دهی به شورای شهر و شهروندان شود.

مهم‌ترین چالش‌های شناسایی شده شامل مقاومت سازمانی، کمبود نیروی انسانی متخصص در مدیریت عملکرد و ضعف در سیستم‌های اطلاعاتی یکپارچه بود. راهکارهای پیشنهادی شامل بازطراحی ساختار سازمانی، آموزش گسترده پرسنل، توسعه سیستم‌های نرم‌افزاری پایش عملکرد و ایجاد انگیزه‌های عملکردی برای کارکنان است.

این پژوهش می‌تواند به عنوان مرجعی برای مدیران شهری جهت ارتقای شفافیت، پاسخگویی و کارایی در مدیریت مالی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

بودجه‌ریزی عملیاتی، شاخص کلیدی عملکرد (KPI)، شهرداری ماهدشت، نظارت مالی، مدیریت عملکرد

نویسنده مقاله

جعفر میراخوری
کارشناس برنامه و بودجه شهرداری ماهدشت