مقالات و مستندات  \  محاسبه قیمت تمام شده یک کیلوواتساعت برق در سال 1387

محاسبه قیمت تمام شده یک کیلوواتساعت برق در سال 1387


حسن لاجوردي نسرين محدث
مركز توسعه فناوري نيرو (متن) شركت توانير
Economic_sector@yahoo.com mohades@tavanir.org.ir


كليد واژه: قيمت تمام شده برق – هزينة تمام شده برق


چكيده


با توجه به تغییرات عمده در ساختار اقتصادی صنعت برق از جمله ایجاد و توسعه و گسترش رقابت در بازار برق، سیاستهای بازار رقابتی جایگزین بازار انحصاری برق خواهد شد. که در این میان بحث قیمتگذاری اهمیت ویژهای پیدا خواهد کرد. در نظام اقتصادی جدید و در صورت پیاده سازی اصل 44، مسئله قیمتگذاری نیاز به توجه خاص و بررسیهای بسیار گسترده خواهد داشت.
در این مقاله ابتدا تفاوت شیوه قیمت گذاری سنتی و اقتصادی بحث شده سپس قیمت یک کیلووات ساعت برق به تفکیک تولید، انتقال و توزیع در سال 1387محاسبه و همچنين قیمت تمام شده یک کیلوواتساعت برق به تفکیک انواع مشترکین محاسبه و میزان یارانه پرداختی محاسبه می شود و در نهایت پیشنهاداتی ارائه خواهد شد.

1- مقدمه

در ساختار سنتي صنعت برق با مالكيت دولت، تامين منابع براي توسعه شبكه برق ،‌زيرساختارها و ساخت نيروگاه از محل درآمد فروش برق و منابع دولتي انجام ميگرفت، و زيرمجموعه صنعت برق نيز بر اساس اصول و سياستهاي دولتي فعاليت مينمودند .
در حال حاضر با روند تجديد ساختار و تفكيك بخشهاي مختلف صنعت برق از ساختار ادغام عمودي و استقلال شركتهاي توزيع و تشکیل بازار برق و تاکید بر خصوصی سازی ضرورت دارد تا شفافيت بيشتري نسبت به هزينهها و قيمتها به وجود آيد تا با مديريت هزينه امکان افزايش كارايي در صنعت برق فراهم شود. همچنین بحث هدفمند کردن یارانهها از جمله یارانه برق و فروش برق به قیمت تمام شده این سئوال را مطرح میکند که قیمت یک کیلووات ساعت برق به چه میزان است؟و سهم بخش تولید، انتقال و توزیع از قیمت تمام شده هر کیلوواتساعت برق به چه میزان است؟ اگر چه شیوه های مختلفی برای محاسبه قیمت تمام شده برق از جمله روش حسابداری و محاسبه هزینه نهایی بلند مدت برق وجود دارد که نتیجه بدست آمده از آن متفاوت است، اما این مقاله درپی آن است تا با استفاده از صورتهای مالی و حسابرسی شده شرکت توانیر، شرکتهای برق منطقهای و شرکتهای توزیع در سال 1387 به سئوالات مطرح شده پاسخ دهد و هزینهها در بخش تولید، انتقال و توزیع برق را شفاف و سهم هر بخش از قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق را ارائه نماید.


2-سياستهاي قيمتگذاري در صنعت برق
در كشورهاي مختلف دنيا سياستهاي قيمتگذاري متفاوتي براي فعاليتهاي بخش عمومي كه غالباً از شرايط بنگاههاي انحصاري تبعيت ميكنند، از جمله صنعت برق‌، طراحي شده است كه براي مثال ميتوان به قيمت گذاري بلوك ثابت، قيمتگذاري بلوك كاهنده و بلوك افزاينده، قيمتگذاري هزينه نهايي،‌قيمتگذاري بر اساس برابرسازي، قيمتگذاري حداكثر بار،‌تعرفههاي دو قسمتي بهينه،
قيمتگذاري بر اساس ارزش و قيمتگذاري رمزي اشاره نمود. از لحاظ نظري ثابت ميشود كه اگر شرايط بهينگي اول در ساير بخشهاي اقتصاد برقرار باشد،‌آنچه رفاه را به حداكثر ميرساند، روش قيمتگذاري نهايي است.

2 -1- قيمتگذاري براساس هزينه نهايي

هرچند سالهاي زيادي است كه اقتصاددانان در مورد مزاياي قيمتهاي مرتبط با هزينههاي نهايي يا افزايشي در عرضه برق صحبت كردهاند، اما اين نظريه غير از سوئد، فرانسه و بريتانيا هنوز مقبول واقع نشده است. يك دليل اين امر ملاحظات مهمي از جمله نياز به تامين الزامات درآمدي،‌يا مشكل برنامهريزي و تامين مالي با نرخهاي بالاي توسعه سيستم ناشي از تقاضا (كه تقريباً ‌هر 5 يا 10 سال دوبرابر
ميگردد) بوده است. دليل ديگر اين است كه قيمتگذاري هزينه نهايي هنوز اطمينان مسئولين راهبري و تنظيم اين صنعت را جلب نكرده است. اغلب مهندسين،‌ حسابداران،‌تحليلگران مالي، و مديران قيمتگذاري هزينه نهايي را به درستي متوجه نشدهاند و اكثراً درباره اهداف و منصفانه بودن تعرفهها نظرياتي دارند كه كاملاً با نظريات اقتصاديون متفاوت است.
قيمتگذاري بر اساس هزينه نهايي معمولاً سه مرحله دارد . مرحله اول با تجزيه وتحليل نوسانات روزانه و فصلي تقاضا در سيستم، رشد تقاضا،‌بهرهبرداري سيستم و طرحهاي توسعه شروع ميشود. اين كار باعث ميشود تا هزينه نهايي عرضه در نقاط مختلف زمان را بتوان برآورد نمود. مرحله دوم تصميمگيري در اين مورد است كه چه نوع تعرفه يا سيستم اندازهگيري به بهترين نحو هزينههاي نهايي براي گروههاي مختلف مشتركين را انعكاس ميدهد. در اين مرحله يك تعرفه ايدهآل از نظر اقتصادي به دست ميآيد. مرحله سوم تعديل عناصر موجود در ساختار اين تعرفه ايدهآل است تا از لحاظ تامين مالي،‌ منصفانه بودن يا مقبوليت قابل اجرا گردد. ضابطه كلي در اين تعديلات اين است كه حداقل صدمات به اهداف اقتصادي تعرفهها وارد گردد.


2-2- رويكرد سنتي قيمت گذاري

رويكرد سنتي معمولاً با ارزيابي تمام تاسيسات، قديم و جديد، شروع ميشود كه با بكارگيري قواعد خاص استهلاك ،‌ هزينههاي مرتبط با ظرفيت يا مرتبط با قدرت مورد استفاده مشتري بر حسب كيلووات استخراج ميشوند. سپس ارزيابي هزينههاي گوناگون عملياتي، سوخت و ديگر هزينههاي مرتبط با انرژي يا مرتبط با كيلووات ساعت انجام ميشود. برخي از هزينهها، مثل هزينه نگهداري، اجزاي ثابت و متغير دارند و به ترتيب بر اساس هزينه مربوط به ظرفيت يا انرژي تخصيص داده ميشوند. در نهايت برخي از هزينهها، مثل هزينه اندازهگيري انرژي و قدرت استفاده شده توسط مشتري و صدور و ارسال صورتحساب،‌ وجود دارند كه مربوط به مشتري بوده و به تقاضاي ظرفيت يا انرژي بستگي ندارند. در نهايت اين روش عبارت است از تخصيص منصفانه اين هزينهها بين مشتريان از طريق ساختار تعرفه. منصفانه بدين معني است كه مصرف كنندگان مسئول پوشش و تامين هزينههاي حسابداري كه بر بنگاه تحميل ميشود، هستند. با بررسي الگوي تقاضاي مشتري (بررسي بار)، بنگاههاي پيشرفته تر درمييابند كه هر گروه مشتري چقدر در پيك و در نتيجه در هزينه هاي حسابداري مربوط به ظرفيت، سهم دارد. پس از آن هزينههاي مرتبط با انرژي و هزينههاي مرتبط با مشتري اضافه شده و براي هر گروه مشتري يك تعرفه مبتني بر هزينه بدست ميآيد.
مشتري ممكن است يك، دو يا تركيبي از سه عنصر را در صورت حساب خود داشته باشد كه عبارتند از:
يك هزينه ثابت يا حداقل ( براي پوشش هزينه مشتري)،‌ يك هزينه كيلووات مربوط به سهم او در هزينه ظرفيت، و يك هزينه كيلووات ساعت. گاهي ديده شده كه مشترياني كه كيلووات ساعت بيشتري دارند، در زمان تقاضاي پيك كيلووات نسبتاً‌ كمتري دريافت ميكنند. وقتي كيلووات پيك و كيلووات ساعت مصرف بدين ترتيب بهم مربوط ميشوند، اين ‌امكان وجود دارد كه تعرفه، با حذف هزينههاي كيلووات و تجميع آن در هزينههاي كيلووات ساعت، سادهتر شود. بدين ترتيب به مصرف كنندگان (حتي مشتريان خيلي بزرگ) تعرفههاي بلوك كاهشي كيلووات ساعت داده ميشود، زيرا كل نياز ظرفيت آنها براي هر كيلووات ساعت مصرفي با تعداد كيلووات ساعت مصرف شده كاهش مييابد. بعلاوه هزينه ثابت يا حداقل نيز ممكن است به اولين بلوك اضافه شود و در نتيجه يك تعرفه بسيار سادهتر حاصل شود كه فقط به مصرف كيلووات ساعت مربوط باشد.
اين كار، حتي در شكل ساده شدهاش،‌مبناي يك رويكرد حسابداري ايدهآل است. دراين فرآيند مقدار زيادي اطلاعات گردآوري و بالا و پايين ميشوند و بنگاههايي كه اين كار را ميكنند، ميدانند كه كار بسيار پر هزينه و زمان بري است. ]1[

2- محاسبه قیمت تمام شده هر کیلوواتساعت برق

در ادامه با استفاده از صورتهای مالی حسابرسی شده قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق محاسبه میشود.



3-1- محاسبه قیمت تمام شده برق در بخش تولید

ابتدا هزینههای جاری به تفکیک ثابت و متغیر برای کلیه نیروگاهها محاسبه و همچنین هزینه سوخت به صورت یارانهای و غیر یارانهای در سال 1387 محاسبه شد. هزینه سرمایهای با توجه به آخرین تجدید ارزیابی که در سال 1380 انجام شد نيز در محاسبات لحاظ شد، بر این اساس نرخ برابری هر دلار در آن سال8000 ریال در نظر گرفته شد. برای اصلاح هزینه استهلاک و با توجه به اینکه 40 درصد از ارزش تاسیسات بخش تولید ارزی میباشد، مجدداً هزینه استهلاک محاسبه شده و عمر مفید نیروگاهها 25 سال در نظر گرفته شد و نرخ ارز نيز به 10000 ريال به ازاي هر دلار اصلاح شد. پس از محاسبه مجموع هزینههای جاری و سرمایهای و با در نظر گرفتن مجموع تولید در سال 1387، قیمت تمام شده برق در بخش تولید به ازاء هر کیلووات ساعت برق 4/633 ریال محاسبه شد.


3-2- محاسبه قیمت تمام شده برق در بخش انتقال

هزینههای ثابت شامل هزینه تعمیر و نگهداری و استهلاک و هزینههای متغیر شامل هزینههای عملیاتی و هزینه سربار میباشد که مجموع این هزینهها ، هزینه جاری را تشکیل میدهد، سپس برای محاسبه هزینه سرمایهای بخش انتقال، هزینه فرصت این حجم سرمایهگذاری محاسبه و پس از اصلاح استهلاک هزینه سرمایهای بخش انتقال محاسبه شد. مجموعه هزینههای جاری و سرمایهای انتقال بر مجموع تولید تقسیم و قیمت تمام شده برق در بخش انتقال به ازاء هر کیلووات ساعت برق 85/84 ریال محاسبه شد.


3-3- محاسبه قیمت تمام شده برق در بخش توزیع

همانند محاسبه قیمت تمام شده برق در بخش انتقال عمل شده و قیمت تمام شده برق در بخش توزیع به ازاء هر کیلووات ساعت برق معادل 81/102 ریال بدست آمد.


3-4- محاسبه قیمت تمام شده برق

قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق در سال 1387 از مجموع قیمت تمام شده در سه بخش تولید، انتقال و توزیع معادل 821 ریال بدست میآید، که سهم بخش تولید، انتقال و توزیع از این قیمت به ترتیب برابر 2/77، 3/10 و 5/12 درصد میباشد.


3-5- محاسبه قیمت تمام شده برق برحسب نوع مشترک

از آنجا که قیمت فروش برق بر حسب نوع مشترک متفاوت است، ضرورت دارد تا قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق به تفکیک مشترکین محاسبه شود. برای محاسبه قیمت تمام شده بر حسب مشترک موارد زیر را در نظر میگیریم.
- هزینههای عملیات و سربار بخش تولید و انتقال بر مبنای میزان انرژی مصرفی در هر بخش از مشترکین سرشکن میشود.
- هزینه استهلاک و تعمیر و نگهداری بر اساس درصد میزان اشتراک در مجموع حداکثر بار همزمان و غیر همزمان محاسبه می-شود.
- هزینه توزیع و مشترکین و فروش بر مبنای تعداد مشترکین محاسبه میشود.
- هزینه مالی یا سربار بر اساس میزان انرژی مصرفی سرشكن شده است.
- در هر بخش از مشترکین با توجه به سرشکن هزینههای مربوطه بر اساس میزان فروش انرژی، میزان بار همزمان و غیر همزمان و تعداد مشترکین، هزینه تمام شده هر بخش از مشترکین محاسبه میشود.
پس از تعیین هزینه کل به تفکیک تعرفه، و با دانستن میزان فروش، قیمت تمام شده هر کیلوواتساعت برق بر حسب نوع مشترک و میزان یارانه پرداختی بصورت جدول زیر محاسبه میشود.

مشترک قیمت تمام شده هر
کیلووات ساعت برق(ریال) متوسط نرخ فروش هر
کیلوواتساعت برق (ریال)
یارانه پرداختی به هر مشترک بابت هر کیلوواتساعت برق(ریال)

خانگی 81/1011 129 81/822
عمومی 69/708 6/276 9/432
صنعتی 96/686 8/205 16/481
تجاری 56/961 8/500 76/460
کشاورزی 93/688 7/20 223/688
کل 05/821 165 05/656

بر اساس جدول فوق بیشترین یارانه پرداختی به مشترکین خانگی و سپس کشاورزی تعلق میگیرد. و کمترین قیمت تمام شده مربوط به مشترکین صنعتی است.]2[


4- جمع بندی و نتیجه گیری

قیمت از یک نقش محوری در فعالیتهای اقتصادی برخوردار است. در واقع قیمت، یک کمیت عددی است که ارزش مبادله کالایی را در مقابل کالاهای دیگر مشخص مینماید. در یک سیستم اقتصادی قیمتها وظایف متعددی از جمله هدایت مصرف کنندگان، ایجاد انگیزه برای تولید کنندگان و سرمایهگذاران را بر عهده دارند. ]3[
قیمت گذاری برق همواره یک مسئله بحثانگیز بوده است. در مورد قیمت گذاری برق دو استدلال وجود دارد گروهی معتقدند که قیمتگذاری هزینه نهایی (MC) بر مبنای اصول کارایی اقتصادی منجر به بهینه سازی میشود و گروه دیگر معتقدند که چون صنعت برق از شر ایط انحصار برخوردار است نمیتوان انتظار داشت که قیمتها را بر مبنای هزینه نهایی برقرار نمود. زیرا انحصارگر در مقایسه با وضعیت رقابتی، تولید کمتر و قیمت بالاتری برای خدمات خود از مصرف کنندگان دریافت مینماید. بنابراین این گروه معتقدند بایستی در حالت انحصار صنعت برق، دولت در قیمت گذاری مداخله نماید. ]4[
در این مقاله قیمت تمام شده یک کیلوات ساعت برق بر اساس صورتهای مالی سال 1387 و با در نظر گرفتن پیشفرضهایی همچون نرخ ارز 10000 ریال، نرخ بهره سرمایه 5/15 درصد برای سرمایههای ریالی و 2 درصد برای سهم ارزی و طول عمر نیروگاهها 25 سال محاسبه شد. قیمت تمام شده یک کیلووات ساعت برق در سال 1387 حدود 821 ریال میباشد که چون بر اساس هزینههای انجام گرفته محاسبه شده در آن بخشی از ناکاراییهای صنعت برق نیز نهفته است، اینکه چگونه میتوان هزینهها را در بخشهای مختلف کاهش و کارایی را افزایش داد، نیازمند تحقیق دیگری است ولی بطور خلاصه ایجاد رقابت در بخشهای مختلف صنعت برق که فاقد انحصار طبیعی است همانند تولید برق یا بخشهایی از توزیع مانند فروش و عرضه برق میتواند در بلند مدت منجر به افزایش کارایی و کاهش هزینهها شود که در این زمینه اقدامات مناسبی در صنعت برق در قالب تجدید ساختار و تشکیل بازار برق انجام گرفته است.
- اکنون که لایحه هدفمند کردن یارانهها در مرحله اجراء است، اجماع بر روی قیمت تمام شده هر کیلووات ساعت برق ضروری است و این میسر نخواهد شد مگر آنکه پیشفرضها و شیوه قیمت گذاری شفاف شده و مبنایی برای محاسبه قیمت تمام شده برق در سالهای گذشته، جاری و آینده قرار گیرد. البته انتخاب هر شیوه قیمتگذاری دارای معایب و مزایایی است که در انتخاب این شیوهها بایستی مجموعه معایب و مزایا مدنظر قرار گیرد.]5[
- محاسبه قیمت تمام شده براساس رویکرد قیمت گذاری سنتی دارای محدودیت هایی است از جمله این که هزینه های حسابداری سرشکن شده کاملا متفاوت از هزینه های مربوط به تخصیص منابع هستند، روش حسابداری علاقه مند به بازیابی هزینه های غیر قابل بازیافت است در حالی که در تخصیص کارای منابع، این منابع واقعی مصرف شده یا صرف جویی شده ناشی از تصمیمات مشتری است که مهم است. ]1[
- تشکیل بانک اطلاعاتی از ریز محاسبات هزینه ای به تفکیک بخش های مختلف و به تفکیک هر شرکت برق منطقه ای و همچنین طراحی نرم افزارهای مناسب به منظور تعیین قیمت تمام شده برق ضروری است .
- این یک ضرورت پیش روی صنعت برق است که سیستم حسابداری و نظام مالی خود را به تغییرات ساختاری که در اقتصاد کلان ایجاد شده، اصلاح و بازسازی نماید.سیستم مالی صنعت برق باید بتواند کلیه اطلاعات مورد نیاز جهت محاسبات مربوط به هزینه تمام شده را تولید ودر دسترس قرار دهد.]5[


5 – منابع و مأخذ

1- شرکت متن، بخش مطالعات اقتصادی و اجتماعی،پروژه "محاسبه هزینه بلند مدت برق " ، 1388
2- شرکت متن، بخش مطالعات اقتصادی و اجتماعی، پروژه " محاسبه هزینه یک کیلوواتساعت برق در سال 1387"، 1387
3- بهکیش، محمد مهدی (1381) ، اقتصاد ایران در بستر جهانی شدن، نشر نی
4- محمدی، تیمور (1379) ، قیمت گذاری بهینه برق برای صنعت برق ایران، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، پایان نامه دکتری
5- هفتمین همایش ملی انرژی (1388) « مقايسه هزينه تمام شده هر كيلووات ساعت برق در شيوههاي مختلف قيمت گذاري» ، حسن لاجوردی و نسرين محدث

نرم افزار بودجه ريزي عملياتي الماس

اين نرم افزار امکانات زیر را در اختيار کاربر قرار مي دهد: جهت دانلود بروشور نرم افزار روی لینک زیر کلیک نمایید:

دانلود بروشور شرکت

جهت اطلاع از فعالیتها و خدمات شرکت و دریافت بروشور گروه مشاوران پنکو روی لینک زیر کلیک نمایید:

فيلم هاي آموزشي

مجموعه فیلمهای آموزشی محاسبه قيمت تمام شده ، بودجه ريزي مبتنی بر عملکرد را از طریق آدرس زیر دانلود نمایید: