مقالات و مستندات  \  اولویت بندی ، پیش زمینه توزیع عادلانه منابع

اولویت بندی ، پیش زمینه توزیع عادلانه منابع



محمد کهنسال ، محمد رضا طالبی
رئیس هیئت مدیره و معاون فنی مهندسین مشاور شهر آب خزر
عضو هیئت مدیره و مدیر عامل مهندسین مشاور شهر آ ب خزر

.com m.Kohansal@ shahrabkhazar
m.R.Talebi@shahrabkhazar.com


علاوه بر برنامه های پنج ساله ، برنامه چشم انداز 20 ساله کشور از جمله برنامه های کلان حاکمیتی است که تمامی قوا و جامعه می بایست برنامه های اجرایی خویش را با آن هماهنگ نموده و در راستای تحقق اهداف آن گام بردارند .
کمبود منابع بویژه منابع مالی مهم ترین مشکل در رسیدن به اهداف است و مدیری توانمند است که با برنامه ریزی بهترین بهره را از منابع ناکافی موجود ببرد چرا که هر گونه عدالت در توزیع منابع یا به عبارت بهتر صرف بهینه منابع ، مجموعه را به هدف نزدیکتر می نماید .
عدم رعایت توزیع عادلانه منابع می تواند تبعات اقتصادی ،اجتماعی ،سیاسی و حتی امنیتی در بر داشته باشد بنابراین برنامه ریزی جهت توزیع عادلانه اهمیت ویژه ای دارد .
توزیع عادلانه زمانی محقق می گردد که ابتدا نیازها مشخص و جایگاه هر کدام نسبت به دیگران مشخص و به عبارتی اولویت بندی نیازها صورت گرفته باشد .
اگر چه این موضوع در تمامی سطوح اقتصادی ،اجتماعی ،جغرافیایی قابل طرح می باشد اما به دلیل نیازمندی قابل توجه روستاهای کشور به تاسیسات زیر بنایی و در واقع نیاز بیشتر این بخش از جامعه به ارائه خدمات ، محدوده مطرح در این مقاله روستاهای کشور هستند .
در این مقاله ابتدا لزوم توزیع عادلانه منابع و پس از آن ،لزوم اولویت بندی پروژه ها طرح شده ، سپس معیارهای اصلی ، مهم و ثابت اولویت بندی در روستاها مورد بررسی قرار گرفته و پس از آن اطلاعاتی در خصوص نظام اولویت بندی طرح های آب و فاضلاب در مناطق روستایی کشور به عنوان یک نمونه عملیاتی ارائه می گردد که در این پروژه عمل اولویت بندی با یک برنامه ریزی دقیق و حساب شده صورت گرفته و اولویت ایجاد یا توسعه تاسیسات آب و فاضلاب هر روستا نسبت به سایر روستاهای شهرستان ،استان و کشور مشخص می گردد .


مقدمه

پیش از شروع بحث لازم است تعریفی از سازمان صورت پذیرد . ساده ترین تعریف از یک سازمان را می توان اینگونه بیان نمود که سازمان مجموعه ای است از چند فرد یا جزء که جهت رسیدن به هدف یا اهدافی مشترک دست به انجام کار می زنند .
تعریفهای کاملتر و جامعتری از سازمان وجود دارد به عنوان مثال پس از بوجود آمدن مجموعه ای از افراد و یا اجزاء بلافاصله لزوم برقراری ارتباط بین اجزاء به ذهن خطور می کند و پس از آن این موضوع به خودی خود رخ می نماید که لازم است جهت جلوگیری از آشفتگی ، فعالیتها و فرآیندها را از طریق تقسیم وظایف و تعریف روابط متقابل نظم بخشید . بنابراین می توان تعریف را اینگونه کامل نمود که سازمان عبارتست از فرآیندی نظام یافته از روابط متقابل افراد برای دست یافتن به هدفهای معین .
اما دو نکته دیگر باید به این تعریف افزوده شود اول اینکه هر فرد یا عضو حاضر در سازمان هدفهای شخصی معینی دارد که این اهداف بر عملکرد وی تاثیر گذار است و انتظار دارد از طریق حضور در سازمان و همکاری های سازمانی هدفهای شخصی وی نیز محقق گردد و نکته دوم اینکه اعضای سازمانها برای دست یافتن به هدفهای فردی ، حصول هدفهای مشترک سازمانی را دنبال می کنند . بنابراین با توجه به تعریف فوق سازمانهای بزرگ و کوچک زیادی قابل تعریف کردن می باشند و به عبارت بهتر هر انسان در زندگی روزمره با سازمانهای متعددی در تماس بوده و گاه خود بخش عمده ای از زندگیش را در سازمانهای مختلف که جزئی از آنهاست می گذراند و یا به عنوان مشتری یا ارباب رجوع با سازمانهای مختلفی سرو کار دارد .
مثالهای متعددی برای سازمان وجود دارد بعنوان مثال خانواده یک سازمان است . نانوایی ، مدرسه ، کارگاه ، کارخانه ، فروشگاه زنجیره ای ، انواع و اقسام ادارات مختلف دولتی یا خصوصی ، وزارتخانه ، هیئت دولت ، قوه قضائیه ،قوه مقننه و... را می توان یک سازمان دانست که در سطوح بالاتر یک سازمان خود بعنوان یک فرد جزئی از سازمانی بزرگتر می گردد .
با این تعریف یک کشور نیز یک سازمان بزرگ است که اجزاء مختلف و متعددی در آن حاضر می باشند . بنابراین سازمان بزرگ مد نظر که کشور مان می باشد از مجموعه ای از اجزاء (سازمانهای کوچکتر ) تشکیل گردیده که باید فرآیندهای ارتباطی بین آنها را نظم بخشید تا ضمن رسیدن هر جزء به اهداف خویش ، دستیابی به هدفهای سازمانی نیز میسر گردد . بدیهی است کوچکترین بی نظمی در روابط چنین سازمان بزرگی تاثیرات منفی بر فرآیندهای کاری اجزاء مختلف سازمان داشته و یا باعث عدم دست یابی به برخی اهداف گشته و یا دسترسی به اهداف ( اعم از اهداف سازمانی یا اهداف شخصی هر یک از اعضاء ) با تاخیر مواجه خواهد گردید .
بنابراین لازم است سازمانی به این بزرگی به بهترین نحو مدیریت گردد .
در طول سالیان تعاریف متعددی از مدیریت ارائه گردیده و به مرور زمان کاملتر شده است.تعدادی از مشهورترین تعاریف مدیریت عبارتند از :
" استفاده مناسب از منابع و امکانات موجود به منظور نیل به هدف یا هدفهای معین "
" نیل به هدف یا هدفهای موسسه با صرف حداقل هزینه و زمان "
" استفاده مناسب از منابع مادی و انسانی به منظور دست یافتن به هدف یا هدفهای موسسه از طریق انجام عملیات مربوط به برنامه ریزی ، سازماندهی ، هماهنگی ، رهبری و کنترل با توجه به عوامل محیط فرهنگی موسسه ."
" تامین حداکثر نتایج با حداقل مساعی به نحوی که حداکثر رفاه و رضایت خاطر را هم برای کارکنان و هم برای کارفرمایان فراهم کند و بهترین خدمات و یا مرغوبترین کالاها را به مشتریان و یا عامه مردم ارائه دهد . "
نکات مشترکی در تعاریف فوق وجود دارد که یکی از مواردی که به شکلهای مختلف به آن اشاره شده است لزوم دستیابی به اهداف با حداقل هزینه ، مساعی و صرف منابع است و در این راستــا در کنار نیروی انسانی یکی از مهمترین و اصلی ترین منابع همان منابع مالی است . بنابراین برای مدیریت صحیح یک سازمان ، منابع از اهمیت ویژه ای برخوردارند و به عبارت بهتر مدیر با تکیه بر منابع در اختیار و در دسترس می تواند برنامه ریزی و سازماندهی لازم جهت نیل به اهداف را به عمل آورد .
بسیاری معتقدند که اصولا" سازمانها با محدودیت منابع و از جمله منابع مالی مواجه هستند و هنر یک مدیر توانمند را رسیدن به اهداف موسسه علیرغم محدودیت منابع می دانند .
بدیهی است کشور ما ایران نیز بعنوان یک سازمان بزرگ با محدودیت و حتی بعضا" کمبود منابع و از جمله منابع مالی مواجه بوده و لازم است در برنامه ریزی های توسعه این محدودیت مد نظر برنامه ریزان قرار گیرد .
بنابراین در برنامه ریزی ها طبعا" یکی از محدودیتهایی که می بایست مد نظر برنامه ریزان باشد محدودیت منابع مالی است و به عبارتی پیش از تهیه برنامه باید ابتدا برآوردی از میزان منابع مالی که در طول دوره برنامه در اختیار خواهد بود تخمین زده و سپس بر اساس آن برنامه ها را پیش بینی نمود .
از آنجا که زمینه های مختلفی برای سرمایه گذاری در کشور وجود دارد در صورتیکه منابع مالی کافی نیز وجود داشته باشد لازم است جهت دسترسی بهتر به اهداف ، توزیع منابع بصورت عادلانه انجام شود و بدیهی است هر چه کمبود بیشتر باشد رعایت عدالت در توزیع اهمیت بیشتری خواهد یافت .



مفهوم عدالت و توزیع عادلانه

برای عدل و عدالت تعاریف متعددی قابل ارائه است که البته استفاده از آنها بطور یکسان در هر جا امکان پذیر و قرین حقیقت نیست .
متداول ترین و البته عامیانه ترین تعریف از عدالت برقراری تساوی است به این مفهوم که تقسیم به نسبت مساوی صورت پذیرد .
اگر چه این تعریف را نمی توان تعریف کامل و دقیقی از عدالت دانست و بیشتر منطبق بر مساوات می باشد اما در بسیاری از مکانها ، زمانها و موضوعات بر عدالت نیز منطبق است .
خلاصه ترین و در عین حال جامع ترین تعریفی که می توان از عدالت ارائه نمود که منطبق بر موضوع این مقاله نیز می باشد " قرار گرفتن هر چیز در جایگاه مناسب خویش است . "
در تعریف فوق دیگر تساوی معنی ندارد و به عبارتی تفاوت در تقسیم پذیرفته شده است اما این تفاوت باید بر پایه های مستحکم و قابل دفاعی بنا گردد تا مفهوم بی عدالتی از آن به ذهن خطور نکند .
امروزه این تعریف از عدالت در بسیاری از مسائل روزمره زندگی وجود داشته و عملا" مورد قبول عامه نیز واقع گردیده است .
به عنوان مثال کارکنان یک موسسه یا واحد صنعتی ( اعم از خصوصی یا دولتی ) ساعت کاری مشخصی دارند و عموم افراد در ساعت مشخصی به محل کار وارد و در ساعت مشخص دیگری از محیط کار خارج می گردند اما دریافتی ماهانه آنها یکی نیست چرا که نتیجه کار افراد مختلف در جایگاههای مختلف متفاوت بوده و در نتیجه پرداخت حقوق برابر در این روش منطبق بر عدل نبوده و تفاوت در حقوق پذیرفته خواهد بود .
بدیهی است تفاوتها هر چقدر بر مبنای دقیق تری برنامه ریزی گردند به عدالت نزدیکتر بوده و نارضایتی کمتری در پی خواهند داشت اما اگر این تفاوتها پایه های قرص و محکمی نداشته باشد بدون شک از عدالت به دوره بوده و موجبات نارضایتی را فراهم خواهد آورد . مواردی از این دست در زندگی روزمره فراوان بوده و به نظر می رسد که نیازی به ارائه مثالهای متعدد در این زمینه نیست اما نکته ای که باید بسیار مورد توجه قرار گیرد این است که اثبات رعایت عدالت در مواردی که تقسیم مساوی به مفهوم عدالت است چندان سخت نیست اما در مواردی که وجود تساوی به مفهوم عدالت نیست اثبات اینکه کدام حالت نزدیکتر به عدالت می باشد بسیار سخت خواهد بود و به همین دلیل کـارگزاران امـــر می بایست با دقت کافی موضوع را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داده و بر مبنای آن عادلانه ترین شکل را مشخص نمایند .



لزوم اولویت بندی پروژه ها

برنامه ریزی برای سرمایه گذاری در کشوری مانند ایران در همان ابتدا نیازمند اولویت بندی است یعنی با توجه به موضوعات مختلفی که برای سرمایه گذاری وجود دارد ابتدا باید با توجه به اهداف توسعه و میزان تاثیر موضوع در دست یابی به اهداف ، زمینه های مختلف اولویت بندی شوند . البته این اولویت بندی به این مفهوم نیست که وقتی یکی از زمینه ها در اولویت اول قرار گرفت باید تمامی منابع در آن زمینه سرمایه گذاری گشته و سایر اولویتها تعطیل شوند تا پس از حصول نتیجه در اولویت اول ، سرمایه گذاری در اولویتهای دوم ، سوم و ... صورت پذیرد ، بلکه اولویت بندی به گونه ای خواهد بود که نسبت سرمایه گذاری در اولویتهای بالاتر بیش از سرمایه گذاری در اولویتهای پائین تر باشد .
از آنجا که اولویت بندی زمینه های مختلف کاری نسبت به یکدیگر موضوع این مقاله نیست بیش از این به آن پرداخته نمی شود . در این مقاله هدف اولویت بندی پروژه ها یا طرحهای مختلف در یک زمینه کاری مشخص می باشد به عبارتی پس از اولویت بندی زمینه های مختلف سرمایه گذاری طبعا" در یک زمینه مشخص نیز طرحها و پروژه های مختلفی تعریف شده یا قابل تعریف است که با توجه به محدودیت منابع مالی می بایست سرمایه گذاری در آنها نیز اولویت بندی شود .
بعنوان مثال سد سازی یکی از زمینه های سرمایه گذاری جهت تامین آب شرب ، کشاورزی و بخشی از برق در کشور می باشد اما در سطح کشور سدهای متعددی در مراحل مختلف مطالعاتی و اجرایی قرار دارند که باید اولویت بندی بین آنها انجام و بر مبنای آن منابع مالی توزیع گردد .
بدون شک امروز نیز مدیران سازمانها در رده های مختلف و برای تصمیم گیری ها معیارها و ملاکهایی را برای انتخاب پروژه ها مد نظر دارند که با توجه به آنها اقدام به برنامه ریزی و تخصیص منابع می نمایند اما به نظر می رسد که چون معیارها و ملاکها از پیش با بررسی و تحقیق لازم انتخاب و مدون نگردیده ، تصمیم گیری مدیران بطول کامل قابل دفاع نباشد .
جهت اثبات این ادعا همین بس که در بسیاری از سازمانها با تغییر مدیریت ارشد سازمان برخی پروژه ها متوقف و برخی کمرنگ شده و گاه پروژه های جدید تعریف شده و به ظهور می رسند که قطعا" همانگونه که مدیر پیشین توجیهاتی برای عملکرد خویش دارد ، مدیر جدید نیز تغییرات خود را مستند به توجیهاتی خواهد نمود . اما در یک سازمان که روابط و جایگاه هر عضو مشخص باشد نباید تغییر مدیر ارشد مجموعه تغییرات فاحشی در پروژه های در حال اجرا رخ دهد .
نبود معیارهای ثابت و نظام جامع جهت اولویت بندی پروژه ها و سپس انتخاب و اجرای پروژه های با اولویت بالاتر موجب گردیده که مسئولین مختلف ( اعم از وزیر ، معاون ، استاندار ، نماینده مجلس و... ) همواره در معرض این اتهام قرار گیرند که در تصمیم گیری و انتخاب پروژه برخی مسائل حاشیه ای را بر متن ترجیح داده و سپس دست به انتخاب زده اند که اثبات بر حق بودن یا نبودن این ادعا در این مقاله نه ممکن است و نه نگارندگان چنین قصدی دارند اما واقعیت این است که نبود یک نظام جامع اولویت بندی در انتخاب پروژه در یک مجموعه باعث گردیده است که یک ناظر بیرونی توزیع عادلانه را استنباط ننموده ومسئول امر نیز نتواند مستدل و مستند از انتخاب و عملکرد خویش دفاع نماید .
بنابراین لازم است جهت رعایت عدالت و جلوگیری از تغییر مسیر حرکت با تغییر مدیریت ارشد سازمان و امکان دفاع از عملکرد سازمان ، نظام جامع اولویت بندی در هر یک از زمینه های کاری تدوین و انتخاب بر اساس معیارهای مشخصی که با کارشناسی دقیق تعیین گردیده صورت پذیرد .
در این مقاله چون هدف نهایی ارائه یک نمونه عملی در زمینه ایجاد تاسیسات زیر بنایی روستایی است لازم دیده شد که پیش از ادمه بحث اولویت بندی شمه ای از وضعیت فعلی روستاها ارائه گردد .



وضعیت مناطق روستایی کشور

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بخش عمده ای از افراد محروم جامعه در روستا ساکن بوده و سطح زندگی روستائیان تفاوت قابل توجهی با متوسط سطح زندگی در شهرها داشت و از طرف دیگر مهاجرت شدیدی از روستاها به شهر ها صورت می گرفت که بعضا" منجربه حاشیه نشینی گشته و نه تنها تغییری در وضع محرومیت بوجود نمی آورد بلکه مسائل و مشکلات فرهنگی ، اجتماعی دیگری را دامن می زد . پس از پیروزی انقلاب و در جهت کاهش محرومیتها و البته با این فرض که رفع محرومیتها می تواند از مهاجرتها بکاهد توجه ویژه ای به ایجاد امکانات و تاسیسات زیر بنایی از روستاها معطوف گردید و با تشکیل جهاد سازندگی حرکت در این زمینه شدت یافت .
بدون شک فعالیتهای انجام شده توانست تا حد قابل توجهی از محرومیتها کاسته و سطح زندگی را در روستاها ارتقاء بخشد اما آمار بیانگر این واقعیت است که هدف دوم یعنی کاهش مهاجرتها چندان محقق نگردیده است و این عدم تحقق ربطی به بدی یا خوبی عملکرد جهاد سازندگی نداشته بلکه اصولا" این نظر که صرفا" با بردن امکانات و ایجاد تاسیسات زیر بنایی می توان از مهاجرت جلوگیری نمود تفکر صحیحی نبوده و نیست که البته بر شمردن دلایل امر در این مقاله نمی گنجد .
علی ایحال جدول شماره یک که بیانگر وضعیت جمعیتی روستاهای کشور در سال 1385 و روند تغییرات آن در سالهای گذشته می باشد به خوبی بیانگر این واقعیت است که ایجاد تاسیسات زیر بنایی نتوانسته بر موج مهاجرت روستائیان به شهرها تاثیر به سزایی داشته باشد .


جدول شماره 1- تغییرات جمعیت و خانواده و روند رشد جمعیت در کل کشور و مناطق شهری و روستایی
از سال 1345 الی 1385
شرح سال 1345 ضریب رشد % 55-1345 سال 1355 ضریب رشد % 65-1355 سال 1365 ضریب رشد % 75-1365 سال 1375 ضریب رشد %85-1375 سال 1385
جمعیت کل کشور 25788722 71/2 33708744 91/3 49445010 96/1 60055488 62/1 70495782
خانوار کل کشور 5167192 65/2 6711628 72/3 9673931 51/2 12398235 51/3 17501771
جمعیت مناطق شهری 9794246 93/4 15854680 41/5 26844561 21/3 36817789 74/2 48259964
خانوار مناطق شهری 231962 23/5 3265524 41/5 5528542 70/3 7948925 55/4 12405584
جمعیت مناطق روستایی 15994476 11/1 17854064 27/2 22349351 30/0 23026293 40/0- 22131101
خانوار مناطق روستایی 3205169 73/0 3446104 75/1 4099857 73/0 4410370 41/1 5074866

البته ذکر این نکته لازم است که بخشی از تفاوت رشد جمعیت شهرها و روستاها نیز ناشی از الحاق برخی روستاهای حاشیه شهر به شهرها یا تبدیل شدن مراکز دهستان بزرگ یا مجموعه چند روستای بزرگ به شهر می باشد. جدول شماره 2 به خوبی روند تغییر تعداد شهرها و روستاها را در 30 سال گذشته نشان می دهد .

جدول شماره2 تغییرات - تعداد شهرستانها ، شهرها و روستاهای کشور

سال تعداد شهرستان تعداد شهر تعداد روستاهای دارای سکنه
1355 - 373 65055
1365 - 496 65349
1375 265 678 68215
1385 336 1016 63898

بدیهی است تمامی موارد فوق الذکر نمی تواند به این مفهوم باشد که نباید در روستاها سرمایه گذاری نموده و امکانات اولیه زندگی مانند راه ، آب ، برق ، گاز ،مخابرات و... را در روستاها فراهم نمود . چرا که مطابق آمار سال 1385 هنوز بالغ بر 31 درصد از مردم کشور در روستاها زندگی نموده و بخش عمده ای از نیازهای کشور در زمینه های زراعی و دامی را تامین می نمایند بنابراین بدون شک باید امکانات مناسب جهت رفاه حال روستائیان فراهم گردد .
اما با توجه به محدودیت منابع ، سرمایه گذاری باید به گونه ای باشد که با کمترین سرمایه گذاری بیشترین بهره حاصل گردد و سرمایه گذاری انجام شده موثر واقع افتد .
بدیهی است احداث مدرسه چند کلاسه در روستایی که حتی در زمان افتتاح مدرسه به تعداد یک کلاس هم دانش آموز ندارد در حالیکه در بسیاری از نقاط کشور کمبود فضای آموزشی به شدت احساس می شود به هیچ وجه قابل دفاع نبوده و بیانگر بی توجهی به اولویت هاست .

روش تحقیق
چگونگی انجام پروژه می بایست مطابق فرآیند شکل شماره 1 باشد .
شکل شماره 1- فرآیند ایجاد نظام اولویت بندی



همانگونه که در شکل دیده می شود اولین فرآیند، تعیین معیارها می باشد که در این زمینه لازم است گروه کارشناسی متشکل از کارشناسان خبره در زمینه های مختلف مرتبط با موضوع تشکیل و با برگزاری جلسات متعدد کارشناسی بررسی تمام جوانب امر معیارهای تاثیر گذار بر اولویت بندی را مشخص نمایند که با توجه به میزان تاثیر ، وزن هر کدام از آنها نیز تعیین می گردد .
پس از تعیین معیارها و وزن آنها از آنجا که معیارهای کوچکتری که زیر معیار نامیده می شوند در جلسات کارشناسی تعیین گشته و بر اساس میزان تاثیر گذاری وزن آنها در معیار مربوطه مشخص گردد .
بعنوان مثال اگر جمعیت را بعنوان یک معیار بپذیریم بدیهی است حداقل دو زیر معیار جمعیت و رشد جمعیت را می توان برای آن تعریف نمود یعنی جهت بررسی معیار جمعیت ضمن آگاهی از میزان فعلی آن باید بتوان دورنمایی از رشد را نیز در نظر داشت .
پس از این دو فرآیند باید پرسشنامه ای تهیه نمود که با استفاده از سوالات موجود در آن بتوان نسبت به ارزیابی معیارها و زیر معیارها اقدام نمود . این پرسشنامه باید به گونه ای تهیه شود که سلیقه تکمیل کننده کمترین اثر را در آن داشته باشد و به عبارتی گزینه هاتا سر حد امکان شفاف و روشن باشد و در صورت نیاز چگونگی پاسخ به سوالات بطور کامل برای تکمیل کننده تبیین گردد .
با توجه به لزوم افزایش سرعت و کاهش خطای انسانی منطقی ترین راه تهیه نرم افزار بر مبنای پرسشنامه است تا کاربران قادر باشند به راحتی حجم قابل توجهی از اطلاعات را ذخیره نمایند و اولویت بندی بصورت خودکار و با کمترین خطا صورت پذیرد . سپس باید نرم افزار که در واقع حاوی پرسشنامه ها می باشد بوسیله کارشناسان مطلع تکمیل گردد در صورتیکه تعداد کارشناسان متعدد بوده و در اولویت بندی به نحوی از انحاء ذینفع باشند لازم است نرم افزار بدون سیستم گزارش گیری تحویل گشته و به عبارت بهتر کارشناسانی که کار ورود اطلاعات به سیستم را انجام می دهند اطلاعاتی از معیارها ، زیر معیارها و میزان وزن آنها نداشته باشند تا اطلاعات کاملا" بر مبنای واقعیت در وارد سیستم شود .
همزمان با این امر در جهت افزایش اطمینان از صحت عملکرد لازم است از بین کل پروژه هایی که اطلاعات آنها وارد نرم افزار می شود تعدادی را بصورت اتفاقی انتخاب و با بازدید های میدانی بوسیله اشخاصی مستقل از کارشناسان تکمیل کننده نرم افزار ، اطلاعات مربوط به آن پروژه ها را تهیه و با اطلاعات وارد شده در نرم افزار کنترل نموده و صحت یا عدم صحت نرم افزار را تعیین نمود .
پس از کنترل صحت و اطمینان از وضعیت نرم افزار سیستم گزارش گیری بر روی نرم افزار نصب شده و اولویت بندی پروژه ها انجام می پذیرد .
معیارهای ثابت در پروژه های روستایی
همانگونه که پیش از این نیز اشاره شد در این مقاله پروژه های روستایی مد نظر بوده و در اجرای تاسیسات زیر بنایی برای روستاها برخی معیارهای ثابت وجود دارد که فارغ از نوع پروژه می تواند در اولویت بندی موثر باشد از جمله این معیارها می توان به موارد زیر اشاره نمود :
- میزان جمعیت و رشد آن
- موقعیت فعلی و دورنمای روستا
- سهولت سرمایه گذاری
- میزان مشارکت عمومی

اگر چه معیارهای فوق معیارهایی است که در اجرای هر نوع پروژه و ایجــاد هر گونه تاسیسات زیر بنایی اعم از راه ، برق ، گاز ،آب ، فاضلاب ، شبکه آبیاری و زهکشی ، ناحیه صنعتی و... تاثیر گذار است اما وزن آنها بسته به نوع پروژه می تواند متغیر باشد و پس از تعیین معیارهای دیگر که خاص پروژه تعریف شده هستند می توان نسبت به تعیین وزن معیارها اقدام نمود .
نکته دیگر اینکه در پروژه های مختلف زیر معیارهای تعیین کننده هر کدام از معیارهای فوق می توانند متغیر بوده و وزن آنها نیز بسته به نوع پروژه تغییر یابد . به عنوان مثال در پروژه ای که هزینه های بهره برداری آن کم بوده و در طول بهره برداری هزینه ای از اهالی دریافت نمی شود اهمیت مشارکت عمومی کمتر بوده اما در پروژه هایی که اهالی می بایست مبالغی را بصورت ماهانه پرداخت نمایند طبیعی است که میزان مشارکت عمومی تاثیر بیشتری بر اولویت بندی خواهد داشت .



نظام اولویت بندی طرحهای فاضلاب در مناطق روستایی کشور

نمونه ای عملی از پروژه اولویت بندی که در ایران انجام شده است. ایجاد نظام اولویت بندی طرحهای آب و فاضلاب در مناطق روستایی کشور می باشد که این پروژه به کارفرمایی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور بوسیله مهندسین مشاور شهر آب خزر انجام شده است با توجه به بکر بودن بحث فاضلاب در مناطق روستایی کشور در این مقاله صرفا" به نظام اولویت بندی طرحهای فاضلاب پرداخته می شود . فرآیند انجام این پروژه مطابق شکل شماره 2 می باشد .


شکل شماره 2- فرآیند نظام اولویت بندی طرحهای فاضلاب در مناطق روستایی کشور
( روستاهای بالای 100 خانوار )


همانگونه که مشاهده می شود روند این پروژه مشابه روند مندرج در شکل شماره 1 بوده و تنها تفاوت این پروژه این است که چون پروژه برای روستاهای بالای 100 خانوار تعریف شده است طبعا" تکمیل نرم افزار و کنترل آن باید بر مبنای لیست روستاهای بالای 100 خانوار انجام پذیرد .
با توجه به جلسات متعدد کارشناسی که با حضور کارشناسان متحضض در زمینه های مدیریت ، محیط زیست ، بهداشت محیط ، آمار ، آب و فاضلاب برگزار گردید معیارهای پروژه به شرح جدول شماره 3 معین گردید .











جدول شماره 3- معیارهای اولویت بندی طرح های فاضلاب در مناطق روستایی کشور

ردیف عنوان معیار وزن تعداد زیر معیار سوالهای مرتبط
1 تعداد جمعیت روستا 18 2 1
2 وضعیت فعلی جمع آوری و دفع فاضلاب 16 3 15و18و19
3 مخاطرات زیست محیطی و بهداشتی ناشی از وضع موجود 19 7 8 و11 و 17
و 18 و 19 و 20 و (21 و 14 )
4 شیوه تامین ، توزیع و نرخ مصرف آب 9 8 6و 7 و 27
و 28 و 29 و 30 و 31 و 32
5 موقعیت فعلی و دورنمای روستا 11 5 3 و 22 و24 و 25 و 26
6 سهولت سرمایه گذاری و راهبری 5 14 4 و 8 و 9 و 10 و 12 و 13
و 15 و 24 و 25 و 33 و 34 و 35
( 7 و 11 و 14 )
7 وضعیت فاضلابهای غیر خانگی 9 1 16
8 وضعیت تراکم جمعیت و منازل در روستا 6 1 2
9 چگونگی سکونت در روستا 5 1 5
10 میزان مشارکت عمومی 2 5 6 و 15 و22 و25 و26

برای تعیین میزان وزن معیارها ابتدا معیارها به 3 رده امتیازی الف ، ب و ج تقسیم شدند و سپس در هر دوره میزان وزن معیار مربوطه تعیین گردید که ماحصل بحث و بررسی های کارشناسی اعدادی است که در جدول فوق ذکر شده است .
جهت تعیین زیر معیارها 35 سوال طراحی گردیده که برخی از سوالات بر چند معیار تاثیر گذار بوده اند .
طرح جزئیات زیر معیارها و میزان امتیاز آنها در این مقاله نمی گنجد اما به جهت روشنتر شدن موضوع جدول شماره 4 ارائه می گردد که در آن ضمن ارائه عنوان سوال ، نحوه تاثیر آنها بر معیارها نشان داده شده است .

جدول شماره 4- سوالات طرح شده و تاثیر آنها بر معیارهای ده گاه
شماره معیار
عنوان سوال
اول
دوم
سوم
چهارم
پنجم
ششم
هفتم
هشتم
نهم
دهم
وضعیت جمعیت روستا و میزان رشد * - - - - - - - - -
وضعیت تراکم منازل روستایی - - - - - - - * - -
وضعیت گردشگری - - - - * - - - - -
وضعیت زیر زمین منازل - - - - - * - - - -
وضعیت سکونت جمعیت - - - - - - - - * -
درصد جمعیت باسواد ساکن - - - * - - - - - *
نوع اقلیم - - - * - * - - - -
بافت و ساختار خاک - - * - - * - - - -
وضعیت عرض معابر - - - - - * - - - -
وضعیت پوشش معابر - - - - - * - - - -
مشخصات عوارض طبیعی اطراف - - * - - * - - - -
مشخصات توپوگرافی - - - - - * - - - -
جهت شیب عمومی - - - - - * - - - -
سطح ایستابی آبهای زیر زمینی - - * - - * - - - -
نحوه جمع آوری و دفع فاضلاب - * - - - * - - - *
وضعیت تولید فاضلابهای غیر خانگی - - - - - - * - - -
اثرات زیست محیطی و بهداشتی دفع فاضلابها - - * - - - - - - -
نحوه دفع فضولات دامی - * - - - - - - - -
نحوه جمع آوری و دفع زباله - * - - - - - - - -
خطرات بهداشتی فضولات دام و طیور یا زباله ها - - - - - - - - - -
متوسط عمق چاههای توالت موجود - - * - - - - - - -
تاسیسات زیر بنایی موجود - - - - * - - - - *
وضعیت مطالعه و اجرای طرح فاضلاب - - - - - - - - - -
وضعیت جاده دسترسی - - - - * * - - - -
وضعیت مطالعه و اجرای طرح هادی - - - - * * - - - *
وضعیت دهیاری - - - - * - - - - *
شیوه تامین و توزیع آب شرب - - - * - - - - - -
وضعیت تاسیسات آب - - - * - - - - - -
تعداد تقریبی دام و طیور - - - * - - - - - -
محل تامین آب دام و طیور - - - * - - - - - -
متوسط فضای سبز داخل منازل روستا - - - * - - - - - -
محل تامین آ ب جهت آبیاری فضای سبز موجود - - - * - - - - - -
محل تامین منابع قرضه - - - - - * - - - -
امکان انتقال فاضلاب به تصفیه خانه موجود - - - - - * - - - -
امکان مطالعه روستا در قالب مجتمع - - - - - * - - - -





علی ایحال بر اساس معیارها و زیر معیارهای تنظیم شده نرم افزاری تهیه و بوسیله شرکتهای آب و فاضلاب روستایی 30 استان کشور تکمیل گردید. از آنجا که مجموع روستاهای بالای 100 خانوار بالغ بر 12000 روستا بود ، حدود 600 روستا در سطح کشور انتخاب و بوسیله کارشناسان مستقلی بازدید از آنها صورت گرفته و پرسشنامه برای آنها تکمیل گردید تا دقت عملکرد کارشناسان استانها با آن مورد بررسی قرار گیرد .
سپس سیستم گزارش گیری بر نرم افزارهای استانهایی که اطلاعات آنها از دقت کافی برخوردار می باشند نصب گردیده و امکان گزارش گیری از آنها در سطح شهرستان و استان فراهم شد .
ضمنا" نرم افزار به گونه ای طراحی گردیده که با تکمیل کار سایر شرکتهای استانی و تجمیع اطلاعات بتوان گزارش اولویت بندی روستاهای بالای 100 خانوار را در سطح کشور تهیه نمود .
بدیهی است با در دسترس بودن چنین نرم افزاری ، مدیران ضمن دسترسی به یک بانک اطلاعاتی کامل قادر خواهند بود تا در هر زمان تغییرات رخ داده در روستاها را به روز نموده و بر اساس آن آخرین وضعیت اولویت بندی را معین نمایند و هیچ ناظر بیرونی قادر نخواهد بود مسئولین امر را متهم به اعمال نفوذ و جابجایی پروژه ها نماید .



نتیجه گیری :

یکی از مزایای طرح انجام شده بهره گیری از نقطه نظرات کتبی و شفاهی مدیران و کارشناسان شرکتهای آ ب و فاضلاب روستایی کشور طی چند جلسه و هم چنین بحث و بررسی و تجزیه و تحلیل معیارها ، زیر معیارها ، اوزان و سوالها با کارشناسان شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور بعنوان متولیان امر می باشد که موجب گردیده تا حد امکان کوچکترین موارد تاثیر گذار نیز مورد توجه قرار گیرد .

از جمله محدودیتها نیز می توان به عدم وجود آمار و اطلاعات دقیق در زمینه برخی مسائل مانند وضعیت بیماری های فراگیر ناشی از آب یا فاضلاب ، تاثیرات فاضلابها و زباله های روستایی بر محیط زیست اطراف و مواردی از این دست اشاره نمود که چون امکان تعیین اثرات مستقیم این موارد فراهم نبود بناچار با سوالات غیر مستقیم این تاثیرات ارزیابی گردید .
در پایان قابل ذکر است که می توان مشابه این تحقیق را برای هر مجموعه ای از پروژه ها که نیازمند سرمایه گذاری دولت هستند تعریف نموده و با بهره گیری از نظرات کارشناسان متخصص همان امر نسبت به تعیین معیارها و زیر معیارها قدام نمود .

فهرست مراجع و ماخذ :
- مهدی ایران نژاد پاریزی و پرویز ساسان گهر ، سازمان و مدیریت از تئوری تا عمل ، چاپ دوم ، تهران ، موسسه بانکداری ایران ، 1373 .
- مرکز آمار ایران .
- وزارت کشور ، دفتر تقسیمات کشوری .



نرم افزار بودجه ريزي عملياتي الماس

اين نرم افزار امکانات زیر را در اختيار کاربر قرار مي دهد: جهت دانلود بروشور نرم افزار روی لینک زیر کلیک نمایید:

دانلود بروشور شرکت

جهت اطلاع از فعالیتها و خدمات شرکت و دریافت بروشور گروه مشاوران پنکو روی لینک زیر کلیک نمایید:

فيلم هاي آموزشي

مجموعه فیلمهای آموزشی محاسبه قيمت تمام شده ، بودجه ريزي مبتنی بر عملکرد را از طریق آدرس زیر دانلود نمایید: